زانوی پرانتزی

بیماری زانوی پرانتزی یا زانو ضربدری یک انحراف معمول از فرآیند رشد پا در افراد می‌باشد که در هنگام تولد فرد، زانو معمولاً در یک وضعیت کمانی (پا ضربدری) قرار می‌گیرد. در سن دو سالگی زاویه استخوان بالای ران به نسبت استخوان پایین ران شروع به قوی شدن می‌کند. زانوی ضربدری تقریباً در سن چهار سالگی به حداکثر پیشرفت خود می‌رسد. به این ترتیب ظاهر پا در سنین بین 10 تا 12 سالگی به وضعیت عادی آن در بزرگسالی شبیه‌تر می‌شود.

هنگام مشاهده پای ضربدری، لازم است که از یک برنامه و فعالیت بازتوانی توسط پزشک و نیز متخصص طب فیزیکی برای رسیدن به اهداف درمان استفاده شود. بعضی از ورزش ها و حرکات اصلاحی قابل استفاده در این رابطه به شرح زیر هستند:

لیفت پا به صورت کشیده

این تمرین به تقویت ماهیچه چهار سر ران و بهبود پایداری مفصل زانو کمک می‌کند. هر چه این ماهیچه قوی‌تر باشد، کنترل شما بر روی حرکت‌های زانو بیشتر است. برای انجام این تمرین به پشت دراز بکشید و وضعیت بدن خود را به صورت کاملاً صاف قرار دهید. پای چپ خود را در حدود 15 سانتیمتر (6 اینچ) بالا آورده و برای مدت 10 ثانیه این وضعیت را حفظ کنید.

به پشت دراز بکشید و عضلات جلوی ران خود را با فشار دادن پشت زانو به سمت زمین تحت فشار قرار دهید. این وضعیت را برای پنج ثانیه حفظ کرده و سپس در حالت عادی قرار گیرید. این تمرین به کاهش ورم زانو و تقویت عضله چهار سر ران کمک می‌کند

به پشت دراز بکشید و پای خود را به صورت کشویی به اطراف حرکت دهید، در این حالت سعی کنید سر زانوی شما به سمت بالا قرار داشته باشد. سپس پای خود را به موقعیت اولیه آن بر گردانید. این تمرین به فعال شدن عضلات دور کننده ران کمک می‌کند و به طور خاص برای عضلات ماهیچه سرینی بزرگ کمک بیشتری می‌کند. این عضلات برای حفظ پایداری ناحیه لگن در هنگام ایستادن و پیاده روی لازم و ضروری هستند

علت زانوی پرانتزی

نوزادان به خاطر وضعیت فشردگی آن ها در رحم مادر با پای پرانتزی به دنیا می آیند. پاهای کودک با آغاز راه رفتن  قوی تر می شوند و زانو ها به سمت داخل حرکت می کنند(در حدود 12 تا 18 ماهگی). اما در بعضی کودکان در 3 سالگی، پاها بیش از اندازه به سمت داخل ( وضعیت ضربدری) می شوند. در این زمان موقع ایستادن کودک، زانوها با یکدیگر تماس داشته، اما قوزک ها از یکدیگر جدا هستند.

کجی زانو در کودکان سالم تا سن زیر 6تا7 سال رایج است این به این دلیل است که وزن آنها برروی ناحیه خارجی مفصل زانو ایجاد میشود و این یکی ازمراحل رشد طبیعی کودکان است برای درمان زانو ضربدری در اکثر موارد بدون هیچ گونه مراجعه به پزشک و خود به خود اصلاح می شود اما در صورتیکه کجی زانو خودبه خود اصلاح نشد و فاصله بین مچ پاهاابیشتراز10 سانتیمتر باشد و زانوها نامتقارن باشد کودک با مشکل درروند رشد مواجه است .

پای ضربدری می تواند در نتیجه مشکلات یا بیماری های خاص همچون موارد زیر ایجاد شود:

–    نرمی استخوان براثرکمبود ویتامین دی دربدن

–    شرایط کبود سایر موادغذایی مانند ویتامین سی

–    عوامل نادر ژنتیکی مانند ابتلا به سندروم کوهن

–    وارد شدن آسیب به استخوان ساق پا (در این حالت فقط یک پا دچار خم یا انحنا می شود)

–    اضافه وزن یا چاقی

–    دربزرگسالان کجی استخوان می تواند بر اثر هرگونه صدمه مانند شکستگی  مچ پا و بیماری هایی مانند آرتروز استخوان یا روماتیسم ایجاد شود

پای ضربدری همچنین ممکن است  با مشکل صافی کف پا ارتباط داشته باشد. هنگامی که زانوها در موقعیتی قرار می گیرند که بیش از حد خم و انحنا دارد، مفاصل پا مجبور به چرخش در محل خود می شود. این شرایط باعث وارد شدن فشار و کشیدگی زیاد به غضروف ها، تاندون ها و نیز بافت نرم داخل انحنای پا می شود.

پرانتزی بودن پاها بیشتر به علل ارثی و خانوادگی ایجاد می شود اما تغذیه، کمبود ویتامین دی و رعایت نکردن بهداشت زانو، آن را تشدید می کند .

افرادی که دچار پرانتزی بودن پاها هستند بهتر است از توالت فرنگی استفاده کنند و دو زانو، چهار زانو نشستن خود را به حداقل برسانند چرا که در دو زانو، چهار زانو نشستن ۸برابر وزن بدن به زانوها فشار وارد می کند؛ همچنین این افراد در انجام ورزش باید دقت داشته باشند که بهداشت زانوهایشان رعایت شود.

برای درمان زانوی پرانتزی می توان از از روشهای غیر جراحی مانند کفشهای اصلاحی زانوی پرانتزی نیز استفاده کرد.

تشخیص زانوی پرانتزی

زانوی پرانتزی چیست؟

در حالت عادی وقتی سر پا مستقیم می ایستید و مچ پاهایتان را به هم میچسبانید زانوهایتان هم در کنار یکدیگر قرار گرفته و فاصله کمی با هم دارند. گاهی این فاصله زیاد میشود و به نظر میرسد کل اندام های تحتانی چپ و راست بصورت دو پرانتز ( ) در کنار یکدیگر قرار گرفته اند. معمولاٌ به این تغییر شکل اندام، زانوی پرانتزی میگویند شایعترین علت زانوی پرانتزی انحراف قسمت بالایی استخوان درشت نی است که به آن ژنو واروم Genu varum میگویند. در این عارضه تنه استخوان درشت نی به خط محوری بدن نزدیکتر میشود به عبارت دقیقتر هرچه از بالای استخوان درشت نی یا تیبیا به سمت پایین تر میاییم، میبینیم استخوان به خط محوری بدن نزدیکتر شده است. البته گاهی علت زانوی پرانتزی در تغییر شکلی است که در قسمت های پایینی تنه استخوان ران ایجاد میشود.

با ساخت (اورتز مناسب پا) آتل شب مناسب برای فرد و کفی مناسب وحرکات اصلاحی درمان میشود

در سنین کم زودتر به درمان پاسخ میدهد ولی در تمام سنین شما میتوانید کج بودن زانو را با اندازه گیری فاصله بین مچ پاها موقع ایستادن و چسباندن دو زانو به یکدیگر شناسایی کنید هم چنین میتوانید با خواباندن کودک برروی مفصل کمر و صاف کردن پاها و چسباندن پاهابه یکدیگر فاصله داخل مچ پا ها را اندازه گیری کنید  اگرکودک درسن 2 یا4 سال است  و فاصله بین مچ پاها 10 سانتیمتریا کمتراست کجی با رشد کودک خودبه خود اصلاح میشود اما درصورتیکه فاصله بیشتراز10 سانتیمتر باشد کودک باید نزد متخصص طب فیزیکی برده شود متخصص فاصله بین دو قوزک داخلی مچ پا از طریق متر نواری، خط کش یا کولیس اندازه گیری و ثبت می کند . متخصص علاوه براندازه گیری فاصله بین مچ پاها پزشک موارد دیگری را نیز ارزیابی میکند که شامل موارد زیر است:

 

–    ارتفاع پاها

–    تقارن زانو

–    تعادل پا،لگن وساق پا

–    ارزیابی حالت راه فتن که به صورت طبیعی است یا خیر

ممکن است  کودک شما برای تشخیص بهتر علت ایجاد زانوی ضربدری به عکس برداری بوسیله اشعه ایکس نیاز داشته باشد

راه ها و روش های درمان زانوی پرانتزی

درمان زانوی ضربدری با روش های بدون جراحی در سنین پایین ، امکان پذیر است . اما با بالا رفتن سن کودک میزان پاسخ دهی به درمان ها رفته رفته کاهش میابد . لازم است .

در ادامه با برخی از مهمترین روش های درمانی جراحی و غیر جراحی برای  پای ضربدری آشنا خواهید شد :

دارو

برای کودکانی که به دیسپلازی استخوان مبتلا هستند، دارو درمانی می تواند نقش تعیین کننده و تاثیرگذار داشته باشد.. استفتده از داروهای مسکن و ضد التهاب نیز میتواند در کاهش درد و التهاب ناشی از دفورمیتی زانو کمک کند.

فیزیوتراپی و ورزش

پزشک متخصص یا فیزیوتراپیست می توانند برنامه تمرینی مخصوصی رابرای اصلاح وضعیت زانوی ضربدری در کودکان طراحی کنند.  فیزیوتراپیست می تواند یک برنامه ورزشی برای کمک به استحکام عضلات ضعیف طراحی کند وقتی مفصلی در تمام اوقات در یک وضعیت غیرهم تراز قرار داشته باشد، ساختارهای مشخصی کوتاه و سفت می شوند. سفتی مفاصل و عضلات باعث می شود که ورزش کردن و انجام حرکات استقامتی مخصوص آن ناحیه دشوار شود.فیزیوتراپیست می تواند زانوی شما را معاینه کند، متوجه شود کدام ساختارها سفت شده اند و یک برنامه کششی مناسب برای شما عرضه کند.

زانو بند

استفاده از زانوبند یا آتل در شب برای هم طرازی مجدد پاها توصیه می شود. کارکرد زانوبند شبانه ای که به کفش متصل است کشیدن زانو به سمت وضعیت صحیح آن است. گاهی اوقات، این زانوبندها باید به صورت سفارشی ساخته شوند.

کفی طبی

کفی های سفارشی برای زانوی ضربدری و اصلاح حرکت غیرنرمال پا و توزیع وزن در پا کمک می کند. چرخش بیش از حد پا به داخل  با کفی های طبی اصلاح می شود. این کفی ها باعث ثبات پا و اصلاح عدم تعادل ناشی از آسیب دیدگی می شوند.

جراحی

وقتی زانوی ضربدری به خودی خود اصلاح نشد و در مواردی که سن بیمار بالا رفته است، جراحی را توصیه می کنیم.

معمولا جراحی در مواردی توصیه می شود که فاصله بین مچ پای کودک ( وقتی زانوی خود را به هم میچسباند) بیش از 10 سانتی متر باشد و قسمت پایین پاها شدیدا خمیده شده باشد و حالت ضربدری بودن پاها  منجر به درد زانو و مشکلات راه رفتن برای فرد شده باشد. روش انجام جراحی برای پای ضربدری به دو صورت است :

هدایت رشد استخوانی : در این روش یک صفحه کوچک (پلاک) به قسمت داخلی زانو پیچ میشود. انجام این کار روند رشد استخوان را ظرف مدت 6 تا 12 ماه اصلاح میکند .  روش هدایت رشد استخوانی برای کودکان بین 14 تا 16 سال توصیه می شود چرا که در این سن آن ها به سرعت در حال رشد هستند .

– برش استخوان : در این روش استخوان ساق پا برش داده می شود و به نحوی در جای خود دوباره قرار داده می شود که در راستای صحیح قرار گرفته باشد و زاویه زانو ها و نحوه توزیع فشار وزن بدن بر آن ، اصلاح شود . در ادامه نحوه انجام این کار شرح داده شده است :

عمل جراحی برای هر کدام از پاها در زمان های جداگانه انجام می شود چرا که شخص بتواند در مدت زمانی که پای عمل کرده او بهبود میابد بر روی پای دیگر خود راه برود.

قبل از انجام عمل جراحی از پاهای شخص عکس رادیوگرافی گرفته می شود تا لگن ، ران ، زانو و مچ چای فرد به خوبی بررسی شود و میزان تغییر راستای مورد نیاز مشخص شود.  در مواردی که تصور می شود مفصل زانو به شدت آسیب دیده است ممکن است انجام  آزمایشات دیگری مانند اسکن MRI  یا آرتروسکوپی نیز انجام شود.

این عمل جراحی در بیمارستان و تحت بیهوشی عمومی انجام می شود و معمولا به بستری شدن کودک برای 1 یا دو روز نیاز دارد.

در حین انجام عمل پایین ترین قسمت از استخوان ران ( دقیقا در بالای  زانو) برش داده می شود و برای اصلاح راستای استخوان یک برش کوچک از سطح استخوان برداشته می شود با انجام این کار راستای قرار گیری استخوان اصلاح می شود و در محوری صاف و طبیعی قرار میگیرد. برای ثابت کردن استخوان در محل جدید از پیچ و پلاک های مخصوص استفاده می شود . بعد از انجام عمل جراحی به مدت شش هفته ، برای ثابت نگه داشتن پا از یک آتل مخصوص استفاده می شود . در این مدت زمان برای راه رفتن از عصا استفاده می شود تا شخص بر روی پای عمل کرده وزن نیاندازد.  بهبود کامل پا معمولا سه ماه طول می کشد. در طول این مدت برای بهبود حرکت زانو و تسریع روند درمان ، بیمار به فیزیوتراپی ارجاع داده می شود . باید انتظار داشت که بعد از گذشت سه ماه درد بعد از عمل به طور چشم گیری کاهش یافته باشد و توانایی حرکتی کودک بهبود یافته باشد.

توصیه مهم برای افراد بزرگسال

در صورتی که باید این عمل جراحی را انجام دهید و سیگار می کشید ، بسیار مهم است که حداقل دو هفته قبل و سه ماه بعد از انجام این عمل مصرف سیگار را قطع کنید. این دستور به این دلیل است که کشیدن سیگار رسیدن خون به استخوان را دچار اختلا می کند و این موضوع می تواند بازسازی استخوان را به تاخیر بیاندازد یا حتی از بازسازی آن جلوگیری کند.

همچنین در نظر داشته باشید با گذشت حداقل شش تا هشت هفته پس از انجام عمل جراحی برش استخوانی برای اصلاح زانوی ضربدری ، می توانید دوباره رانندگی کنید.

آیا هر پای پرانتزی نیاز به درمان و پیگیری  دارد

?نیاز به درمان در کسی که زانوی پرانتزی دارد بستگی به این دارد که آیا دردی در ناحیه زانو احساس میکند یا خیر.

?اگر دردی احساس نمیشود نیازی به درمان هم وجود ندارد. اگر درد در مفصل زانو وجود دارد باید به پزشک ارتوپد  مراجعه کرد تا زانو بررسی شود. بسیاری از دردهای زانو حتی در کسانی که پای پرانتزی  دارند با رعایت مواردی و انجام نرمش هایی خوب میشوند. فقط در موارد خاصی نیاز به عمل جراحی و اصلاح انحراف زانو وجود خواهد داشت.

⚠️آیا هر کس که پای پرانتزی دارد نیاز به جراحی دارد❓❔❓

✅ خیر اینطور نیست. البته بعضی پزشکان عقیده دارند زانوی پرانتزی اگر خیلی شدید باشد ممکن است در آینده ایجاد سائیدگی  مفصل  زانو کند و اگر با عمل جراحی زانوها صاف شوند احتمال سائیدگی زانو در آینده کمتر میشود.  این نظریه هنوز اثبات نشده و اتفاق نظری در مورد آن وجود ندارد.